مصرف همزمان ویتامین‌ها و مکمل‌ها؛ چه زمانی خطرناک می‌شود؟

بررسی مصرف همزمان ویتامین‌ها و مکمل‌های غذایی

این پرسش رایج اغلب افرادی است که مکمل‌های غذایی را در رژیم غذایی خود قرار می‌دهند: آیا می‌توان چندین مکمل غذایی را به‌طور هم‌زمان و بدون خطر مصرف کرد؟ با وجود تنوع بسیار زیاد مکمل‌ها حاوی ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای آمینه و اسیدهای چرب، بسیار مهم است که بدانیم چگونه آن‌ها را هوشمندانه با یکدیگر ترکیب کنیم و تشخیص اینکه کدام‌یک را در برنامه روزانه خود بگنجانید، می‌تواند گیج‌کننده باشد.

مصرف هم‌زمان چند مکمل می‌تواند مفید باشد، اما آگاهی از نحوه تعامل مواد مغذی مختلف با یکدیگر اهمیت دارد. برخی مواد مغذی در بدن اثر هم‌افزایی (سینرژیک) دارند، در حالی که برخی دیگر با یکدیگر تداخل یا اثر متضاد (آنتاگونیستی) دارند که این تداخلات ممکن است تاثیرات ناخوشایندی مانند مشکلات گوارشی شدید ایجاد کند. بیایید برخی از ترکیبات مناسب و همچنین ترکیباتی را که باید نسبت به آن‌ها محتاط بود، بررسی کنیم.

ترکیبات هم‌افزا

مصرف برخی مواد مغذی  در کنار هم تاثیرات مطلوبی داشته و ترکیبات این مکمل‌ها عملکرد بهتری خواهند داشت. این اثر هم‌افزایی نامیده می‌شود؛ شرایطی که یک ماده مغذی از جذب یا اثربخشی ماده مغذی دیگر پشتیبانی می‌کند. این هم افزایی ترکیبات در برخی ویتامین‌ها و املاح مشاهده می‌شود:

ویتامین D، K و کلسیم

ویتامین D به بدن شما در جذب کلسیم کمک می‌کند و تقویت استخوان‌های بدن را پشتیبانی می‌کند. ویتامین‌های D و K نیز از جهات مختلفی هم‌افزایی دارند، اما مکمل ترکیبی D3 و K2 در درجه اول برای جذب کلسیم مفید است، نه برای افزایش جذب D3 یا جلوگیری از نتیجه منفی.

مصرف همزمان ویتامین سی و آهن

ویتامین C و آهن نیز ترکیبی متشکل از یک ویتامین و یک ماده معدنی هستند که عملکردی عالی در کنار یکدیگر دارند! ویتامین C به بهبود جذب آهن از منابع گیاهی کمک می‌کند و همین امر آن‌ها را به ترکیبی بسیار مناسب تبدیل می‌سازد.

مصرف همزمان ویتامین سی و بی

به‌طور کلی می‌توانید ویتامین‌های گروه B (ب-کمپلکس) و ویتامین C را هم‌زمان مصرف کنید؛ زیرا هر دو محلول در آب هستند و مقدار اضافی آن‌ها از طریق ادرار دفع می‌شود، که این امر خطر مصرف بیش‌ازحد را کاهش می‌دهد.

مصرف همزمان ویتامین‌های گروه ب

ویتامین‌های گروه B — به‌ویژه B6، B12 و فولات — برای حمایت از متابولیسم انرژی، سلامت سلولی، عملکرد مغز و موارد دیگر با یکدیگر همکاری می‌کنند. این ویتامین‌ها محلول در آب هستند؛ بدین معنا که در بدن ذخیره نمی‌شوند و به همین دلیل، دریافت روزانه آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.

مواد مغذی با تداخلات متقابل

درک نحوه تعامل مواد مغذی و آگاهی از میزان دریافتی هر یک از آن‌ها، بخش مهمی از فرآیند انتخاب مکمل مناسب است. از سوی دیگر، برخی مواد مغذی می‌توانند در جذب یکدیگر اختلال ایجاد کنند یا باعث عدم تعادل در بدن شوند؛ وضعیتی که به‌عنوان «تداخل» (یا منع مصرف همزمان) شناخته می‌شود. مواد مغذی ممکن است به دلایل گوناگونی — مانند رقابت برای جذب یا ایجاد اختلال در فرآیند جذب — اثرات متضادی بر یکدیگر داشته باشند.

برای مثال، مقادیر بالای روی (زینک) می‌تواند سطح مس را در بدن کاهش دهد و به مرور زمان منجر به کمبود این ماده معدنی شود. آهن غیرهِم (آهن گیاهی) و زینک نیز برای جذب با یکدیگر رقابت می‌کنند. علاوه بر این، مصرف دوزهای بالای ویتامین C ممکن است فراهمی زیستی (میزان جذب و اثربخشی) ویتامین B12 را کاهش دهد.

مصرف همزمان آهن و کلسیم

مصرف همزمان قرص آهن و کلسیم توصیه نمی‌شود، دلیل این امر آن است که کلسیم و آهن می‌توانند با یکدیگر رقابت کنند و موجب کاهش جذب آن‌ها شود. بدن شما آهن را با معده خالی بهتر جذب می‌کند، در حالی که جذب کلسیم همراه با وعده‌های غذایی بهتر انجام می‌شود.

مصرف همزمان منیزیم و اهن

بهتر است آهن و منیزیم در زمان‌های متفاوتی از روز مصرف شوند تا از تداخل در جذب آن‌ها جلوگیری شود. مصرف مکمل‌های آهن و منیزیم، به‌ویژه در صورت مصرف همزمان، ممکن است با عوارض جانبی گوارشی نظیر اسهال، یبوست، حالت تهوع و استفراغ همراه باشد.

ویتامین‌های محلول در چربی و محلول در آب

علاوه بر آگاهی از اینکه کدام مواد مغذی با یکدیگر سازگاری دارند یا در صورت مصرف همزمان ممکن است اثرات متضادی داشته باشند، هنگام انتخاب چندین مکمل برای برنامه روزانه خود، باید به چند نکته دیگر در مود انواع ویتامین‌ها نیز توجه کنید.

ویتامین‌های محلول در چربی (مانند ویتامین‌های A، D و E) در بدن ذخیره می‌شوند؛ این در حالی است که ویتامین‌های محلول در آب (مانند ویتامین‌های گروه B) در صورت مصرف بیش از حد، از بدن دفع می‌گردند.

از آنجا که بدن ویتامین‌های محلول در چربی را ذخیره می‌کند، مقادیر اضافی آن‌ها می‌تواند به‌مرور زمان انباشته شده و موجب مسمومیت شود. آگاهی از این موضوع اهمیت دارد تا از مصرف مکمل‌های ویتامین، بیش از مقداری که بدن واقعاً به آن نیاز دارد، خودداری کنید.

آیا مصرف چند مکمل با هم مجاز است؟

ترکیب کردن مکمل‌ها معمولاً در عملکرد آن‌ها تداخلی ایجاد نمی‌کند و در برخی موارد ممکن است مفید هم باشد؛ برای مثال، ویتامین C به جذب آهن کمک می‌کند. با این حال، برخی مکمل‌ها ممکن است با یکدیگر تداخل داشته باشند.

چه زمانی مصرف همزمان چند مکمل می‌تواند قابل قبول باشد؟

مصرف مکمل های حاوی ترکیبات و مواد مغذی هم‌افزایی می تواند در کنار هم برای عملکرد بدن بسیار موثر و مطلوب باشد. در واقع بعضی از مواد مغذی با هم بهتر عمل می‌کنند! این اثر هم‌افزایی نامیده می‌شود، جایی که یک ماده مغذی از جذب یا اثربخشی ماده مغذی دیگر پشتیبانی می‌کند.

چه زمانی مصرف چند مکمل می‌تواند مشکل‌ساز شود؟

از سوی دیگر، برخی مواد مغذی می‌توانند در جذب یکدیگر اختلال ایجاد کنند یا باعث عدم تعادل در بدن شوند؛ وضعیتی که به‌عنوان «تداخل» (یا منع مصرف همزمان) شناخته می‌شود. مواد مغذی ممکن است به دلایل گوناگونی — مانند رقابت برای جذب یا ایجاد اختلال در فرآیند جذب — اثرات متضادی بر یکدیگر داشته باشند.

برای مثال، مقادیر بالای روی (زینک) می‌تواند سطح مس را در بدن کاهش دهد و به مرور زمان منجر به کمبود این ماده معدنی شود. آهن غیرهِم (آهن گیاهی) و روی نیز برای جذب با یکدیگر رقابت می‌کنند. علاوه بر این، مصرف دوزهای بالای ویتامین C ممکن است فراهمی زیستی (میزان جذب و اثربخشی) ویتامین B12 را کاهش دهد.

چرا تعداد مکمل‌ها مهم نیست، بلکه ترکیبات و دوز نهایی مهم است؟

تعداد مکمل‌ها به‌تنهایی معیار مناسبی برای تعیین ایمنی مصرف نیست؛ مهم‌تر از تعداد محصولات، ترکیبات موجود در آن‌ها و مجموع دوز دریافتی روزانه است. ممکن است فرد دو یا سه مکمل مصرف کند که ترکیبات متفاوتی دارند و مشکلی ایجاد نکنند، اما مصرف همزمان چند محصول حاوی یک ماده مشابه، مانند زینک، آهن یا ویتامین D، می‌تواند باعث افزایش دریافت آن ماده شود. بنابراین هنگام مصرف چند مکمل باید برچسب ترکیبات همه محصولات را بررسی و مقدار نهایی هر ویتامین یا ماده معدنی را در مجموع محاسبه کرد. 

قبل از مصرف همزمان مکمل‌ها، این 5 مورد را بررسی کنید

ترکیبات مشترک مکمل‌ها

برای بررسی هم‌پوشانی ترکیبات مکمل‌ها، مقادیر موجود در دوزهای مصرفی واقعی خود را مقایسه کنید و سپس مقادیر ترکیبات مشترک را (با واحدهای یکسان) با هم جمع بزنید. مواد غذایی، نوشیدنی‌های غنی‌شده و داروها را نیز برای بررسی توسط متخصص در این فهرست بگنجانید. محاسبات ریاضی تنها وجود هم‌پوشانی را مشخص می‌کند ولی به معنای مناسب بودن آن ترکیب برای شما نیست.

مقدار هر ماده در هر وعده

«اندازه هر وعده» در مکمل، مقداری است که برای تعیین مشخصات جدول ارزش غذایی آن در نظر گرفته می‌شود. این مقدار لزوماً معادل یک کپسول نیست و به معنای توصیه‌ای اختصاصی برای فرد خاصی هم نمی‌باشد. مقدار ذکرشده در کنار هر ماده مغذی، معمولاً مربوط به کلِ آن وعده تعیین‌شده است. پیش از مقایسه محصولات، بررسی کنید که هر وعده شامل چه تعداد کپسول، قرص، پیمانه یا چه مقدار میلی‌لیتر است

مجموع دریافت روزانه از همه محصولات

«مقدار مرجع مصرف روزانه» (RDI) در برچسب‌گذاری تغذیه‌ای محصولات غذایی و مکمل‌های غذایی به کار می‌رود تا نشان‌دهنده میزان مصرف روزانه‌ای از یک ماده مغذی باشد که برای تأمین نیازهای ۹۷ تا ۹۸ درصد از افراد سالم، کافی تلقی می‌شود.

داروهای مصرفی و احتمال تداخل

همان‌طور که برخی مواد مغذی ممکن است عملکرد مناسبی در کنار یکدیگر نداشته باشند، تداخل‌هایی نیز ممکن است میان مکمل‌ها و داروها وجود داشته باشد. اگر دارو مصرف می‌کنید، همواره با پزشک خود مشورت کنید تا از عدم تداخل احتمالی آن‌ها با مواد مغذی خاص اطمینان حاصل نمایید.

شرایط خاص فرد؛ بارداری، بیماری‌ها و سن

شرایط فردی نقش مهمی در ایمنی مصرف همزمان مکمل‌ها دارد و نمی‌توان یک ترکیب یا دوز را برای همه افراد مناسب دانست. شرایطی مانند سن، بارداری و شیردهی، بیماری‌های کلیوی یا کبدی و همچنین داروهای مصرفی می‌توانند بر نیاز بدن، جذب، متابولیسم و احتمال بروز عوارض یا تداخل اثر بگذارند. به همین دلیل، در کودکان، زنان باردار یا شیرده و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای، توصیه می‌شود پیش از ترکیب چند مکمل، مقدار و ضرورت مصرف هر محصول با پزشک یا داروساز بررسی شود.

کدام مکمل‌ها ممکن است ترکیبات تکراری داشته باشند؟

برخی مکمل‌ها دارای ترکیبات مشترک هستند و ممکن است بدون اینکه فرد متوجه شود مقدار یک ویتامین یا ماده معدنی را چند بار در روز دریافت کنند. برای مثال، مولتی‌ویتامین‌ها، مکمل‌های پوست و مو، مکمل‌های تقویت استخوان و مکمل‌های اختصاصی مانند زینک، آهن یا ویتامین D ممکن است مقادیری از ترکیبات یکسان داشته باشند. بنابراین پیش از مصرف همزمان چند محصول، بهتر است جدول ترکیبات و مقدار هر ماده در هر وعده بررسی شود تا از دریافت بیش از نیاز یا عبور از حد بالای قابل‌تحمل برخی مواد مغذی جلوگیری شود. 

کدام مکمل‌ها را نباید بدون بررسی دوباره مصرف کنیم؟

مولتی‌ویتامین + مکمل اختصاصی یک ماده معدنی

مصرف مولتی‌ویتامین همراه با مکمل اختصاصی یک ماده معدنی، مانند زینک، آهن، کلسیم یا منیزیم، نیاز به بررسی دارد؛ زیرا مولتی‌ویتامین ممکن است حاوی همان ماده نیز باشد و مصرف همزمان، مقدار دریافت روزانه آن را افزایش می‌دهد. این موضوع لزوماً به معنای ممنوع بودن مصرف این مکمل‌ها در کنار یکدیگر نیست، اما باید مقدار ماده معدنی موجود در هر محصول، مجموع دریافت روزانه، نیاز واقعی فرد و در صورت وجود، حد بالای قابل‌تحمل آن ماده در نظر گرفته شود. همچنین در برخی موارد، دوزهای بالاتر می‌توانند احتمال عوارض یا تداخل با سایر مواد مغذی و داروها را افزایش دهند؛ بنابراین بهتر است قبل از ترکیب آن‌ها، برچسب مکمل‌ها با دقت بررسی شود.

مکمل پوست و مو + مولتی‌ویتامین

هنگام مصرف مکمل پوست و مو همراه با مولتی‌ویتامین، ممکن است هر دو محصول حاوی ترکیبات مشترکی مانند زینک، بیوتین، ویتامین‌های گروه B، ویتامین A یا سلنیوم باشند و مصرف همزمان آن‌ها دریافت روزانه این مواد را افزایش دهد. بنابراین باید مجموع دوز هر ترکیب و نیاز واقعی فرد پیش از مصرف همزمان بررسی شود. 

مکمل مفاصل و استخوان + مولتی‌ویتامین

قبل از مصرف انواع مکمل استخوان و مفاصل همراه با مولتی‌ویتامین باید مجموع دوز ترکیبات و نیاز واقعی فرد بررسی شود؛ زیرا ممکن است هر دو محصول حاوی ترکیبات مشترکی مانند کلسیم، ویتامین D، منیزیم یا ویتامین K باشند و مصرف همزمان، دریافت روزانه این مواد را افزایش دهد. 

مکمل ب کمپلکس + مولتی‌ویتامین

پیش از مصرف B-Complex همراه با مولتی‌ویتامین باید ترکیبات هر دو مکمل بررسی شود؛ زیرا ممکن است هر دو حاوی ویتامین‌های گروه B، به‌ویژه B6، نیاسین و فولات باشند و مصرف همزمان، دریافت روزانه برخی از این ویتامین‌ها را بیش از حد موردنیاز افزایش دهد. بنابراین بررسی مقدار هر ترکیب و مجموع دوز روزانه، به‌ویژه در مصرف طولانی‌مدت، اهمیت دارد.

مکمل آهن + مولتی‌ویتامین حاوی آهن

پیش از مصرف مکمل آهن همراه با مولتی‌ویتامین حاوی آهن، باید ترکیبات و مقدار آهن هر دو محصول بررسی شود؛ زیرا مصرف همزمان می‌تواند دوز دریافتی آهن را بدون نیاز واقعی افزایش دهد و خطر عوارضی مانند تهوع، درد شکم، یبوست و در دریافت‌های بیش از حد، مسمومیت با آهن را افزایش دهد. بنابراین باید مجموع آهن دریافتی روزانه و علت نیاز به مکمل آهن مشخص شود و از مصرف خودسرانه دوزهای اضافی پرهیز شود.

کدام ویتامین‌ها و مواد معدنی نباید بیش از حد دریافت شوند؟

مصرف بیش‌ازحد ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند عوارض نامطلوبی به همراه داشته باشد؛ از جمله مشکلات گوارشی، برهم‌خوردن تعادل متابولیک و یا حتی تحمیل بار اضافی بر کبد و کلیه‌ها. علاوه بر این، باید از برخی ترکیبات خاص پرهیز کرد.

ویتامین‌های محلول در آب، قابلیت حل شدن در آب را دارند. اگر بیش از حد از آن‌ها مصرف کنید، بدن مقدار اضافی را از طریق ادرار دفع می‌کند؛ به همین دلیل است که این ویتامین‌ها معمولاً در بدن انباشته نمی‌شوند. ویتامین C و ویتامین B12 نمونه‌هایی از این نوع ویتامین‌ها هستند.

ویتامین‌های محلول در چربی، به ویتامین‌هایی گفته می‌شود که در چربی بدن ذخیره می‌شوند. مصرف بیش از حد این ویتامین‌ها می‌تواند منجر به مسمومیت شود. ویتامین‌های A، D، E و K نمونه‌هایی از ویتامین‌های محلول در چربی هستند.

مصرف مقادیر زیاد مواد معدنی نیز می‌تواند مشکل‌ساز باشد. در برخی موارد، به زنانِ پیش از یائسگی توصیه می‌شود که مکمل‌های آهن مصرف کنند، اما ادامه مصرف این مکمل‌ها پس از یائسگی — در صورتی که ضرورتی نداشته باشد — ممکن است منجر به تجمع بیش‌ازحد آهن در بدن شود. مقادیر بیش‌ازحد آهن می‌تواند علائمی همچون خستگی، درد مفاصل و افسردگی ایجاد کند. مصرف بیش‌ازحد مکمل‌های کلسیم نیز ممکن است باعث تشکیل سنگ کلیه شود و خطر ابتلا به سرطان پروستات و بیماری‌های قلبی را افزایش دهد.   بطور کلی لیست ویتامین ها و ماود معدنی که نباید بیش از حد مصرف شوند عبارتند از:

• ویتامین A
• ویتامین C
• ویتامین D
• ویتامین E
• آهن
• روی (زینک)
• سلنیوم
• کلسیم
• منیزیم

تفاوت «تداخل مکمل‌ها» با «ترکیبات تکراری» چیست؟

ترکیبات تکراری یا مشابه یعنی چه؟

اگرچه برخی محصولات مکمل یکدیگرند، اما مصرف هم‌زمان برخی دیگر ممکن است منجر به دریافت بیش از حدِ یک ماده مغذی شود (به اصطلاح، زیاده‌روی در مصرفِ چیزی که در حالت عادی مفید است)!

توجه داشته باشید که ممکن است برخی مواد مغذی در چندین محصول مختلف وجود داشته باشند و مصرف هم‌زمان آن‌ها، میزان دریافتی شما را از حد نیازهای فردی‌تان فراتر ببرد.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، توجه به این نکته به‌ویژه هنگام مصرف مکمل‌های حاوی مواد مغذی محلول در چربی (یا هر ماده مغذی دیگری که دارای «حداکثر سطح مجاز دریافت» یا همان UL است) اهمیت دارد.

وجود موارد تکراری لزوماً به معنای مضر یا غیرضروری بودن آن‌ها نیست. گاهی این هم‌پوشانی عمدی است و ممکن است پزشک یا متخصص بالینی آگاهانه دوز بالاتری را تجویز کرده باشد. هدف صرفاً مصرف تعداد کمتری مکمل نیست؛ بلکه هدف، آگاهی از دوز کل، درک دلیل وجود هر یک از ترکیبات و اطمینان از این نکته است که آیا تمام اجزای این برنامه همچنان نقش مفیدی ایفا می‌کنند یا خیر.

تداخل یعنی چه؟

تداخلات مکمل‌های غذایی زمانی رخ می‌دهد که مصرف همزمان دو یا چند مکمل، یا ترکیب مکمل با دارو یا برخی مواد غذایی، بر جذب، متابولیسم، اثرگذاری یا دفع مواد مغذی تأثیر بگذارد. برای مثال، مصرف همزمان برخی مکمل‌های معدنی مانند آهن و کلسیم می‌تواند جذب آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد و مصرف دوزهای بالای روی در طولانی‌مدت ممکن است جذب مس را کاهش دهد. البته همه تداخلات به معنای ایجاد کمبود نیستند و اهمیت آن‌ها به نوع ماده مغذی، دوز، فرم مکمل، زمان مصرف و شرایط فرد بستگی دارد. به همین دلیل، هنگام مصرف چند مکمل بهتر است ترکیبات و مقدار نهایی هر ماده مغذی بررسی شود تا از دریافت تکراری یا بیش از حد و تداخلات احتمالی جلوگیری شود.

رقابت در جذب یعنی چه؟

رقابت در جذب بدین معناست که دو یا چند ماده مغذی برای جذب شدن از روده از مسیرهای انتقالی یا ظرفیت جذب مشترک استفاده کنند؛ در نتیجه، مصرف مقدار زیاد یکی از آن‌ها می‌تواند در برخی شرایط، جذب ماده دیگر را کاهش دهد که بیشتر برای برخی مواد معدنی عنوان شده است. برای مثال، مصرف همزمان دوزهای بالای آهن و روی می‌تواند منجر به کاهش جذب روی شود و کلسیم نیز ممکن است در شرایط خاص جذب آهن را تحت تأثیر قرار دهد. البته این رقابت بدان معنا نیست که بطورکلی مصرف همزمان دو ماده قطعا باعث کمبود می‌شود؛ مواردی مانند دوز، فرم ماده، مقدار مصرف، زمان مصرف و وضعیت تغذیه‌ای فرد اهمیت زیادی دارند. بنابراین، در مصرف همزمان چند مکمل، باید به دوز و زمان مصرف مواد مغذی توجه نمائید.

کدام مکمل‌ها می‌توانند جذب یکدیگر را کاهش دهند؟

• آهن و کلسیم. مصرف مکمل‌های آهن همراه با کلسیم می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد؛ زیرا کلسیم می‌تواند مانع عملکرد پروتئین‌هایی شود که آهن را به جریان خون منتقل می‌کنند. مصرف این دو مکمل در زمان‌های متفاوتِ روز می‌تواند به اطمینان از جذب هر دو ماده مغذی توسط بدن، آن‌گونه که مد نظر است، کمک کند.
• آهن و برخی ترکیبات غذایی. مصرف همزمان برخی مکمل‌ها با آهن می‌تواند در جذب آن اختلال ایجاد کند یا خطر بروز عوارض جانبی را افزایش دهد. متخصصان توصیه می‌کنند که این مکمل‌ها حداقل دو ساعت پیش از مصرف مکمل آهن یا دو ساعت پس از آن مصرف شوند:
  • کلسیم
  • منیزیم
  • روی (زینک)
  • مکمل‌های حاوی فیبر بالا
  • برخی مکمل‌های گیاهی
  • مولتی‌ویتامین‌ها یا ویتامین‌های دوران بارداری (پریناتال) حاوی آهن

• مواد معدنی با جذب رقابتی. در صورتی که برخی مکمل های معدنی در کنار یکدیگر استفاده شوند، عملکرد ترکیبات یک مکمل، می تواند میزان جذب را در مکمل دیگر کاهش دهد. شدت این رقابت به دوز، فرم شیمیایی، زمان مصرف و وضعیت تغذیه‌ای فرد بستگی دارد و همه ترکیبات در مصرف معمول مشکل‌ساز نیستند. از جمله این موارد میتوان به مکمل های زیر اشاره کرد:
  • آهن و روی: دوزهای بالای آهن، به‌ویژه در صورت مصرف همزمان، می‌تواند جذب روی را کاهش دهد؛ این اثر در دوزهای بالاتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
  • آهن و کلسیم: کلسیم می‌تواند جذب آهن غیرهِم را کاهش دهد، هرچند اهمیت بالینی این اثر در مصرف معمول همیشه زیاد نیست.
  • روی و مس: این مورد از مهم‌ترین تعاملات است؛ مصرف دوزهای بالای روی برای مدت طولانی می‌تواند جذب مس را مختل کرده و در نهایت به کمبود مس منجر شود.

در سایر مکمل های معدنی مانند کلسیم و منیزیم یا کلسیم و زینک، در صورت مصرف در دوزهای بالا احتمال تداخل و کاهش میزان جذب، افزایش می یابد. 

چرا فاصله زمانی مصرف بعضی مکمل‌ها اهمیت دارد؟

با اینکه مصرف هم‌زمان برخی مواد مغذی توصیه نمی‌شود، اما این بدان معنا نیست که نمی‌توانید هر دو را مصرف کنید! برای مثال، اگرچه آهن غیرهِم (non-heme iron) و روی (زینک) برای جذب با یکدیگر رقابت می‌کنند، اما مصرف مکمل هر دوی آن‌ها می‌تواند به سادگیِ مصرفشان در زمان‌های متفاوتِ روز باشد!

تداخل مکمل‌ها با داروها؛ موضوعی که نباید نادیده گرفته شود

همان‌طور که برخی مواد مغذی ممکن است عملکرد مناسبی در کنار یکدیگر نداشته باشند، تداخل‌هایی نیز ممکن است میان مکمل‌ها و داروها وجود داشته باشد. گاهی اوقات، مصرف همزمان داروها و مکمل‌ها ممکن است پیامدهای ناخواسته‌ای داشته باشد، از جمله: افزایش اثرات دارو، کاهش اثرات دارو و تداخل زیان‌بار با دارو.

برای مثال، مصرف مکمل ویتامین K2 برای همه مناسب نیست، زیرا ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشد. به همین دلیل، ما گزینه‌هایی از ویتامین D را بدون افزودن K2 نیز عرضه می‌کنیم.

اگر دارو مصرف می‌کنید، همواره با پزشک خود مشورت کنید تا از عدم تداخل احتمالی آن‌ها با مواد مغذی خاص اطمینان حاصل نمایید.

ویتامین K و وارفارین

وارفارین و ویتامین K رابطه‌ای پیچیده و متضاد (آنتاگونیستی) دارند که برای درمان ایمن ضدانعقادی، نقشی اساسی ایفا می‌کند. ویتامین K، که ویتامینی محلول در چربی و برای انعقاد طبیعی خون ضروری است، در صورت مصرف در مقادیر مختلف می‌تواند اثر داروی وارفارین را خنثی کند.

آهن و لووتیروکسین

مصرف مکمل‌های آهن هم‌زمان با لووتیروکسین می‌تواند میزان جذب هورمون تیروئید توسط بدن را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. این امر می‌تواند منجر به کم‌کاری تیروئید (هیپوتیروئیدی) شود و علائمی همچون خستگی، افزایش وزن، احساس سرما و خشکی پوست ایجاد کند.

مکمل‌ها و داروهای ضدانعقاد

برخی مکمل‌ها مانند ویتامین K ، ویتامین E و امگا ۳ (دوز بالا) می‌توانند با داروهای رقیق‌کننده خون تداخل داشته باشند، از جمله:

• داروهای ضد انعقاد خون، مانند وارفارین
• داروهای ضد انعقاد خوراکی مستقیم (DOACs)، مانند آپیکسابان
• داروهای ضد پلاکت، مانند آسپرین یا کلوپیدوگر

مکمل‌های گیاهی و داروها

در صورتی که از مکمل های گیاهی استفاده می کنید، همیشه قبل از شروع مصرف یک مکمل جدید، مشورت با یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی آگاه در مورد ظرفیت یک گیاه خاص برای ایجاد تداخل توصیه می‌شود. مهمترین ترکیباتی که در مکمل های گیاهی ممکن است با برخی داروها تداخل ایجاد کنند عبارتند از:

علف چای (گل راعی)، گریپ فروت، جینسنگ، سیر، کاوا کاوا، جینکو

چرا مصرف همزمان مکمل و دارو نیاز به بررسی بیشتری دارد؟

طبق نظر سازمان غذا و دارو(FDA) برخی مکمل‌های غذایی می‌توانند بر جذب، متابولیسم یا دفع یک دارو تاثیر بگذارند. در صورت بروز چنین وضعیتی، ممکن است اثربخشی داروهای مصرفی شما تغییر کند؛ به این معنا که ممکن است مقدار بیش از حد یا کمتر از حدِ نیاز از دارو دریافت کنید. 
برای مثال، اثربخشی داروهای مربوط به اچ‌آی‌وی/ایدز، بیماری‌های قلبی، افسردگی، درمان‌های پیوند عضو و قرص‌های ضدبارداری در صورت مصرف همزمان با مکمل گیاهی «علف چای» (St. John’s wort) کاهش می‌یابد. بسته به نوع دارو، پیامدهای این تداخل می‌تواند جدی باشد.

 آیا مصرف همزمان مولتی‌ویتامین با مکمل‌های دیگر مجاز است؟

ترکیب مولتی‌ویتامین با سایر مکمل‌ها امکان‌پذیر است، اما نیازمند احتیاط است. برخی از این ترکیبات ممکن است دارای اثر سینرژیک (هم‌افزایی) (مانند ویتامین D و کلسیم)، برخی دیگر اثر آنتاگونیستی ( مانند روی و مس) یا اثر تجمعی (مصرف بیش از حد ویتامین A) داشته باشند. بنابراین خواندن برچسب‌ اطلاعات ترکیبات محصولات، آگاهی از نیازها و کمبودهای مواد مغذی بدن و مشاوره با یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی، خطرات را محدود می‌کند.
مولتی‌ویتامین + ویتامین D. مصرف همزمان ویتامین D و مولتی‌ویتامین بی‌خطر است، اما باید مجموع میزان دریافتی ویتامین D از تمامی منابع را در نظر گرفت.
مولتی‌ویتامین + زینک. هیچ‌گونه تداخلی میان مولتی‌ویتامین و روی (Zinc) مشاهده نشده است. با این حال، این لزوما به معنای عدم وجود تداخل نیست. همواره قبل از مصرف این مکمل ها با متخصص خود مشورت کنید.
مولتی‌ویتامین + آهن. از آنجا که کلسیم و منیزیم می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند، بهتر است مولتی‌ویتامین یا ویتامین دوران بارداری حاوی آهن را هم‌زمان با مکمل آهنِ مجزا مصرف نکنید.
مولتی‌ویتامین + منیزیم. به‌طور کلی، مصرف همزمان منیزیم و مولتی‌ویتامین بدون تداخلات زیان‌بار امکان‌پذیر است. با این حال، از آنجا که مواد معدنی مانند کلسیم و روی ممکن است برای جذب با یکدیگر رقابت کنند، ایجاد فاصله زمانی بین مصرف آن‌ها — مثلا مصرف مولتی‌ویتامین در صبح و منیزیم در شب — اغلب بهترین راه برای اطمینان از بهره‌مندی کامل بدن از هر دو مکمل است.
مولتی‌ویتامین + امگا 3. مصرف امگا ۳ همراه با مولتی‌ویتامین نه‌تنها بی‌خطر، بلکه اغلب مفید است. شما می‌توانید مولتی‌ویتامین و روغن ماهی را با هم مصرف کنید. این مکمل‌ها برای اکثر بزرگسالان سالم سازگار هستند و هیچ مدرکی مبنی بر تداخل نامطلوب بین آنها وجود ندارد.
مولتی‌ویتامین + مکمل پوست و مو. می‌توانید مولتی‌ویتامین‌ها را همراه با ویتامین‌های مخصوص مو و پوست مصرف کنید. با این حال، به خاطر داشته باشید که مصرف بیش‌ازحد برخی ویتامین‌ها می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند.

چطور بفهمیم دو مکمل ترکیبات تکراری دارند؟

مکمل‌ها را بر اساس فهرست کامل ترکیبات و مقدار موجود در هر وعده مصرف ارزیابی کنید، نه صرفا بر اساس نام محصول. مکمل را با داروهای خود مقایسه کنید، داروهای تجویزی و محصولات بدون نسخه را با هم بررسی کنید. به دنبال ترکیباتی باشید که در بیش از یک محصول وجود دارند و مکمل‌ها را در همان فهرستی قرار دهید که داروهای تجویزی و داروهای بدون نسخه (OTC) را در آن ثبت کرده‌اید. اگر متوجه ترکیبات مشابه، دستورالعمل‌های زمانی غیرمعمول یا احتمال تداخل دارویی شدید، پیش از اعمال هرگونه تغییر مهم، از یک داروساز یا پزشک معالج بخواهید تا محصولات مورد نظر را دقیقا بررسی کنند.

چه کسانی باید قبل از مصرف چند مکمل با پزشک یا داروساز مشورت کنند؟

• زنان باردار و شیرده
• کودکان و نوجوانان
• افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی یا کبدی
• افرادی که داروهای مزمن مصرف می‌کنند
• افرادی که مکمل‌های با دوز بالا مصرف می‌کنند
• افرادی که تصمیم دارند آزمایش خون انجام دهند

اشتباهات رایج هنگام مصرف چند مکمل

• توجه نکردن به ترکیبات مشترک
• مصرف همزمان دو مولتی‌ویتامین
• محاسبه نکردن مجموع دوز روزانه
• تصور اینکه «ویتامین است، پس بی‌خطر است»
• توجه نکردن به داروهای مصرفی
• مصرف چند مکمل برای یک هدف مشابه
• بررسی نکردن فرم ماده مغذی
• توجه نکردن به سن و شرایط فرد
• افزایش خودسرانه دوز
• استفاده از چند محصول بدون بررسی ضرورت واقعی آن‌ها

راهنمای سریع جدول تداخل و ترکیبات مشابه مکمل‌ها

برای حفظ ایمنی، همواره دوزهای توصیه‌شده را بررسی کنید و از مصرف همزمان تعداد زیادی مکمل بدون مشورت و راهنمایی تخصصی بپرهیزید. پیش از مصرف همزمان چند مکمل، برچسب اطلاعات تغذیه‌ای آن‌ها را در کنار یکدیگر مقایسه و بررسی کنید. به دنبال ترکیباتی باشید که در محصولات مختلف تکرار شده‌اند یا ممکن است با یکدیگر تداخل و رقابت داشته باشند.

برای مثال، مصرف همزمان محصولات «مولتی‌ویتامین صبحگاهی + مکمل های تقویت رشد مو» و «مولتی‌ویتامین بانوان » در یک روز، زیاده‌روی محسوب می‌شود و ممکن است بدلیل وجود ترکیبات مشابه باعث افزایش دوز روزانه گردد! بهتر است محصولی را انتخاب کنید که بیشترین تناسب را با اهداف سلامتی شما دارد یا طعم آن برایتان جذاب‌تر است.

نتیجه گیری

مصرف چند مکمل در کنار یکدیگر زمانی منطقی و ایمن‌تر است که هر محصول بر اساس نیاز واقعی فرد انتخاب شده باشد و ترکیبات آن با سایر مکمل‌های مصرفی هم‌پوشانی قابل‌توجهی نداشته باشد. پیش از شروع یا اضافه کردن هر مکمل، باید برچسب محصولات، مقدار مواد مغذی در هر وعده، دفعات مصرف، داروهای همزمان و شرایطی مانند بارداری، سن و بیماری‌های زمینه‌ای در نظر گرفته شود. به‌ویژه در مورد محصولاتی مانند مولتی‌ویتامین، انواع مکمل پوست و مو، B-Complex، مکمل‌های حاوی آهن، زینک، کلسیم، ویتامین D، ویتامین A و B6، جمع شدن دوزها می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد. بنابراین به‌جای تمرکز بر تعداد مکمل‌ها، باید ضرورت مصرف و مجموع دریافت روزانه بررسی شود و در موارد پرخطر، انتخاب و دوز مکمل‌ها با نظر پزشک یا داروساز انجام گیرد.

پرسش و پاسخ(FAQ)

1. چرا باید مکمل‌ها را در کنار داروهای تجویزی فهرست کرد؟

زیرا ویتامین‌ها، مواد معدنی، گیاهان دارویی و سایر ترکیبات مکمل می‌توانند بر داروها تأثیر بگذارند یا اثرات آن‌ها را تشدید کنند. داشتن فهرستی کامل به داروسازان و تجویزکنندگان امکان می‌دهد تا به‌جای بررسی جداگانه نسخه‌ها، کل ترکیب دارویی را ارزیابی کنند.

2. آیا مصرف دو مکمل حاوی یک ویتامینِ یکسان مشکل‌ساز است؟

این موضوع بسته به نوع ماده، مقدار آن در هر محصول، رژیم غذایی و شرایط سلامتی فردی شما، می‌تواند مشکل‌ساز باشد. مقادیر موجود در تمام محصولات را با هم جمع کنید و اگر در مورد مناسب بودنِ مقدار کل آن اطمینان ندارید، با یک متخصص حوزه سلامت مشورت کنید.

3. آیا در صورت مشاهده احتمال تداخل دارویی، باید مصرف مکمل را متوقف کنم؟

هرگز تنها بر اساس یک فهرست کلی از تداخلات دارویی، برنامه درمانی مهم خود را تغییر ندهید. با داروساز، پزشک تجویزکننده یا سایر متخصصان مربوطه در حوزه سلامت تماس بگیرید و نام دقیق محصول و داروهای خود را اعلام کنید تا امکان بررسی این ترکیب دارویی فراهم شود.
 4. مصرف همزمان کدام ویتامین‌ها و مواد معدنی باید پرهیز شود؟

• آهن و کلسیم. 
• دوزهای بالای آهن و روی (زینک).
• دوزهای بالای کلسیم، روی یا منیزیم.
• مس و روی.
• ویتامین‌های گروه B.
• ویتامین C و روی.
• آهن و ویتامین C.

5. آیا مصرف تعدادی مکمل در روز باعث افزایش دوز روزانه می شود؟ 

مصرف بیش‌ازحد هر نوع مکمل می‌تواند عوارض جانبی ایجاد کند. شما باید تنها مقادیر توصیه‌شده روی برچسب محصول یا مقدار تجویز‌شده توسط متخصص را مصرف کنید. ویتامین‌های A، D، E و K ویتامین‌های محلول در چربی هستند؛ بدین معنا که در کبد و بافت‌های چربی بدن ذخیره می‌شوند. ویتامین‌های محلول در آب (مانند ویتامین‌های گروه B) در صورت مصرف بیش از حد، از بدن دفع می‌گردند. بنابراین توجه به نوع مکمل مصرفی و دوز هر ترکیب در مکمل، ضروری میباشد.

منبع

Taking Multiple Supplements Together