کمبود ویتامین و مواد معدنی با وجود مصرف مکمل؛ علت چیست؟

تاثیرات کمبود ویتامین و مواد معدنی بر بدن

اگر بدن شما مقدار کافی از یک ویتامین یا ماده معدنی خاص را دریافت نکند، این امر می‌تواند منجر به کمبود آن شود. کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند مشکلات سلامتی گوناگونی ایجاد کند.

این کمبودها می‌توانند ناشی از عوامل گوناگونی باشند، از جمله انتخاب‌های غذایی نامناسب، شرایط جسمانی و مشکلات مربوط به جذب مواد مغذی. شناخت کمبودهای تغذیه‌ای، علل آن‌ها و تأثیرشان بر سلامت، برای پیشگیری و مقابله مؤثر با آن‌ها حیاتی است.

چرا با وجود مصرف مکمل هنوز کمبود ویتامین داریم؟

دوز مکمل برای رفع کمبود کافی نیست

تأثیر یک مکمل تا حد زیادی به هدف مصرف آن و سطح اولیه مواد مغذی در بدن فرد بستگی دارد. هنگامی که مکمل برای حفظ سطح طبیعی مواد مغذی مصرف می‌شود، هدف از تعیین دوز آن، کاربردهای درمانی نیست، بلکه معمولاً تأمین مقداری نزدیک به میزان توصیه‌شده برای مصرف روزانه و پیشگیری از کمبود است.

هنگامی که از این مکمل ها برای پیشگیری از بیماری استفاده می‌شود، هدف کاهش خطر ابتلا به عارضه‌ای خاص در افرادی است که ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند؛ با این حال، صرفِ مصرف دوز بالاتر لزوماً به معنای محافظت بیشتر نیست و شواهد موجود در مورد مواد مغذی و شرایط مختلف سلامتی، تفاوت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارند. برای نمونه، مصرف مکمل اسید فولیک پیش از بارداری و در اوایل دوران بارداری می‌تواند خطر نقایص لوله عصبی را کاهش دهد، در حالی که مصرف معمول مولتی‌ویتامین‌ها به‌طور ثابت نشان نداده است که مانع از بروز بیماری‌های مزمن عمده در جمعیت عمومی شود.

بدن مکمل را به اندازه کافی جذب نمی‌کند

دلایل متعددی وجود دارد که ممکن است مانع از جذب کافی مکمل توسط بدن شود؛ از جمله اختلالات گوارشی، نقص در جذب روده‌ای، برخی جراحی‌های دستگاه گوارش، تداخل با داروها یا سایر مواد مغذی، و همچنین مصرف مکمل به شیوه‌ای که جذب آن را کاهش دهد. برای مثال، بیماری‌هایی نظیر سلیاک، کرون یا سایر اختلالات مؤثر بر دستگاه گوارش می‌توانند در جذب ویتامین‌ها و مواد معدنی اختلال ایجاد کنند. علاوه بر این، برخی مواد مغذی برای جذب با یکدیگر رقابت می‌کنند و برخی داروها نیز می‌توانند روند جذب یا متابولیسم ویتامین‌ها و مواد معدنی خاصی را تغییر دهند. بنابراین، تداوم کمبود مواد مغذی علی‌رغم مصرف منظم مکمل، لزوماً به معنای بی‌اثر بودن آن مکمل نیست؛ بلکه ممکن است نشان‌دهنده آن باشد که عواملی همچون دوز مصرفی، فرمولاسیون، زمان‌بندی مصرف، میزان جذب و یا یک بیماری زمینه‌ای نیازمند بررسی و ارزیابی هستند.

مکمل در زمان یا شرایط نامناسب مصرف می‌شود

مصرف مکمل‌ها در زمان یا شرایط نامناسب می‌تواند میزان جذب برخی مواد مغذی توسط بدن را کاهش دهد. عواملی که ممکن است در جذب اختلال ایجاد کنند عبارت‌اند از: مصرف مکمل همراه با غذاها یا نوشیدنی‌هایی که مانع جذب آن می‌شوند؛ مصرف مکمل بدون غذا در مواردی که جذب آن ماده مغذی همراه با وعده غذایی بهتر صورت می‌گیرد؛ مصرف همزمان مواد معدنی که اثر یکدیگر را خنثی می‌کنند؛ مصرف همزمان برخی داروها؛ و همچنین کمبود اسید معده یا ابتلا به اختلالات گوارشی که بر جذب مواد مغذی تأثیر می‌گذارند. برای مثال، مصرف همزمان کلسیم و آهن می‌تواند در جذب آهن اختلال ایجاد کند؛ همچنین مصرف آهن همراه با چای، قهوه یا غذاها و مکمل‌های حاوی کلسیم ممکن است جذب آن را کاهش دهد.

 ویتامین‌های محلول در چربی (مانند A، D، Eو K) معمولاً زمانی بهتر جذب می‌شوند که همراه با وعده غذایی حاوی مقداری چربی مصرف شوند. شرایطی نظیر بیماری سلیاک، بیماری کرون، اسهال مزمن، اختلالات لوزالمعده یا مجاری صفراوی و برخی جراحی‌های دستگاه گوارش نیز می‌توانند حتی با وجود مصرف منظم مکمل‌ها، جذب مواد مغذی را مختل کنند.

آیا تداخل مکمل‌ها باعث کمبود ویتامین و مواد معدنی می‌شود؟

بله. تداخل میان مکمل‌ها گاهی می‌تواند جذب یا فراهم زیستی برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی را کاهش دهد و اگر این تداخل قابل‌توجه بوده و به‌طور مرتب رخ دهد، ممکن است به وضعیت نامناسب کمبود مواد مغذی در بدن منجر شود. این مسئله به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که دوزهای بالای برخی مواد معدنی به‌طور هم‌زمان مصرف شوند. سازمان ملی سلامت (NIH) گزارش می‌کند که مصرف همزمان مکمل آهن با مقدار قابل توجهی آهن می‌تواند جذب روی را کاهش دهد و کلسیم نیز می‌تواند با جذب آهن تداخل داشته باشد.

در مقابل، هر نوع تداخلی لزوماً منجر به کمبود نمی‌شود و پیامد آن به نوع ماده مغذی، دوز مصرفی، فرمولاسیون، زمان‌بندی و الگوی کلی رژیم غذایی بستگی دارد. برخی ترکیبات حتی می‌توانند جذب را بهبود بخشند؛ برای مثال، ویتامین C قادر است جذب آهن غیرهِم (non-heme) را افزایش دهد. بنابراین، مصرف همزمان چند مکمل به‌طور خودکار باعث بروز کمبود نمی‌شود، اما ترکیب‌های نامناسب — به‌ویژه مصرف دوزهای بالا در درازمدت — می‌تواند در جذب یا وضعیت مواد مغذی در بدن اختلال ایجاد کند. برای نمونه، دریافت مقادیر بسیار بالای روی می‌تواند جذب مس را مختل کرده و به‌طور بالقوه منجر به کمبود مس شود.

تداخل آهن و کلسیم

مصرف مکمل‌های آهن همراه با کلسیم می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد؛ زیرا کلسیم قادر است پروتئین‌هایی را که وظیفه انتقال آهن به جریان خون را بر عهده دارند، مسدود کند.

مطالعات مربوط به تداخل کوتاه‌مدت میان آهن و کلسیم نشان داده‌اند که مصرف همزمان این دو ماده، موجب کاهش قابل‌توجهی در جذب آهن می‌شود.

تداخل آهن و برخی داروها

قرص‌های آهن ممکن است باعث شوند سایر داروهایی که مصرف می‌کنید، به خوبی اثر نکنند. برخی از این داروها عبارت‌اند از تتراسایکلین، پنی‌سیلین، سیپروفلوکساسین و داروهای مورد استفاده برای بیماری پارکینسون و تشنج. داروهایی که اسید معده را کاهش می‌دهند، جذب آهن را مختل کرده و ممکن است منجر به کمبود آهن شوند.

تداخل روی با آهن

بهتر است مکمل‌های روی و آهن با فاصله زمانی ۲ تا ۴ ساعت از یکدیگر مصرف شوند، به‌طوری که ابتدا روی و سپس آهن مصرف گردد. آهن در جذب روی تداخل ایجاد می‌کند؛ بنابراین اگر این دو مکمل هم‌زمان یا آهن پیش از روی مصرف شود، اثربخشی روی به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد.

تداخل مکمل‌ها با داروهای مصرفی

برخی مکمل‌های غذایی می‌توانند بر جذب، متابولیسم یا دفع یک دارو تاثیر بگذارند. در صورت بروز چنین وضعیتی، ممکن است اثربخشی داروی شما تغییر کند؛ به این معنا که ممکن است مقدار بسیار زیاد یا بسیار کمی از داروی مورد نیاز خود را دریافت کنید.

طبق تحقیقات انجام شده، برخی مکمل‌ها می‌توانند بر نحوه پردازش داروها در بدن شما تأثیر بگذارند. این امر ممکن است به نتایج غیرمنتظره یا حتی خطرناکی منجر شود. برخی مکمل‌های خاص می‌توانند باعث شوند که داروها سریع‌تر از حد معمول تجزیه شوند؛ این مسئله میزان دارو در جریان خون را کاهش داده و از اثربخشی آن می‌کاهد.

طبق اعلام سازمان غذا و دارو (FDA)، داروی وارفارین (یک داروی تجویزی رقیق‌کننده خون)، جینکو بیلوبا (یک مکمل گیاهی)، آسپرین و مکمل ویتامین E هرکدام می‌توانند موجب رقیق شدن خون شوند. مصرف همزمان هریک از این فرآورده‌ها ممکن است خطر خونریزی داخلی یا سکته مغزی را افزایش دهد.

آیا مصرف داروها می‌توانند باعث تداوم کمبود ویتامین شوند؟

برخی داروها می‌توانند با کاهش جذب مواد مغذی، افزایش دفع آن‌ها از بدن، ایجاد اختلال در متابولیسم مواد مغذی یا تأثیر بر نحوه استفاده بدن از آن‌ها، در بروز کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی نقش داشته باشند. برای مثال، مصرف طولانی‌مدت متفورمین و داروهای کاهنده اسید معده مانند مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPIs) ممکن است با ایجاد اختلال در جذب ویتامین B12، سطح این ویتامین را کاهش دهد؛ همچنین مصرف طولانی‌مدت PPIها می‌تواند در بروز کمبود منیزیم نیز نقش داشته باشد.

طبق تحقیقات انجام شده، برخی از داروهای ادرارآور باعث افزایش دفع مواد معدنی مانند منیزیم و پتاسیم از طریق ادرار می‌شوند و برخی داروهای ضدتشنج نیز می‌توانند بر متابولیسم ویتامین D و فولات تأثیر بگذارند. داروی متوترکسات می‌تواند در عملکرد فولات اختلال ایجاد کند و به‌طور بالقوه منجر به بروز مشکلات مرتبط با فولات شود.

احتمال آنکه این اثرات در صورت مصرف طولانی‌مدت، دوزهای بالاتر، دریافت ناکافی مواد مغذی از طریق رژیم غذایی یا وجود کمبودهای تغذیه‌ایِ پیش‌زمینه از نظر بالینی حائز اهمیت شوند، بیشتر است؛ هرچند میزان این خطر بسته به نوع دارو و شرایط فرد متفاوت است. افرادی که داروهای طولانی‌مدت مصرف می‌کنند، به‌جای قطع خودسرانه‌ی دارو یا شروع مصرف مکمل‌ها، باید در مورد احتمال کمبود مواد مغذی و روش‌های پایش مناسب با متخصص یا پزشک خود مشورت کنند.

داروهای کاهش‌دهنده اسید معده

داروهای ضداسید می‌توانند در جذب مواد مغذی اختلال ایجاد کنند و مصرف طولانی‌مدت آن‌ها ممکن است منجر به کمبود برخی الکترولیت‌ها و مواد مغذی شود. مهارکننده‌های پمپ پروتون ممکن است سطح کلسیم، منیزیم، آهن و ویتامین B12 را کاهش دهند. داروهای ضداسید نیز ممکن است سطح روی، کلسیم، ویتامین B12 و آهن را کاهش دهند.

متفورمین و ویتامین B12

متفورمین می‌تواند با کاهش جذب کمپلکس فاکتور داخلی (IF) از طریق گیرنده کوبیلین (cubilin) ​​در بخش انتهایی ایلئوم، موجب کمبود ویتامین B12 شود؛ وضعیتی که ممکن است به نوروپاتی محیطی، نوروپاتی اتونومیک قلبی، علائم عصبی-روانی یا اختلالات خونی (هماتولوژیک) منجر گردد.

برخی داروهای ضدتشنج و فولات

داروهای ضدتشنج از طریق چندین مکانیسم باعث کمبود فولات می‌شوند. این داروها می‌توانند به پوشش داخلی روده باریک، یعنی محل طبیعی جذب فولات، آسیب برسانند. همچنین، آن‌ها آنزیم‌های کبدی را فعال می‌کنند که فولات را سریع‌تر از حد معمول تجزیه می‌کنند. در واقع برخی از داروهای ضدتشنج در واکنش‌های شیمیایی که فولات را به شکل فعال آن تبدیل می‌کنند، اختلال ایجاد می‌کنند.

داروهای کاهنده جذب ویتامین D

کورتیکواستروئیدها. کورتیکواستروئیدها برای کاهش التهاب در بیماری‌های گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرند. این داروها ممکن است جذب کلسیم را کاهش داده و متابولیسم ویتامین D را مختل کنند.

داروهای ضد صرع. شواهد فزاینده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد داروهای ضد صرع (AEDs) تأثیر منفی بر وضعیت ویتامین D و سلامت استخوان دارند. افزایش متابولیسم کبدی ناشی از مصرف این داروها، در کاهش سطح ویتامین D نقش دارد.

 اورلیستات. یک داروی کاهش وزن است که با مهار عملکرد آنزیم‌های لیپاز در دستگاه گوارش، جذب چربی‌های غذایی را کاهش می‌دهد. داروی اورلیستات و ترکیبات متصل‌شونده به اسیدهای صفراوی می‌توانند موجب کمبود ویتامین D شوند؛ ویتامینی که در زمره ویتامین‌های محلول در چربی قرار دارد.

با وجود مصرف مکمل، چه بیماری‌هایی می‌توانند باعث کمبود ویتامین شوند؟

بیماری‌ها و وضعیت‌های پزشکی متعددی می‌توانند در بروز کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی نقش داشته باشند؛ این امر عمدتاً از طریق کاهش جذب مواد مغذی، افزایش دفع آن‌ها، تأثیر بر متابولیسم مواد مغذی یا افزایش نیازهای تغذیه‌ای بدن رخ می‌دهد. از جمله بیماری‌های مرتبط دراین زمینه می‌توان به بیماری سلیاک و بیماری کرون اشاره کرد که با ایجاد آسیب یا التهاب در روده، جذب مواد مغذی را کاهش می‌دهند؛ برای مثال، بیماری سلیاک می‌تواند منجر به کمبود آهن، ویتامین B12 و فولات شود.

سایر بیماری‌های دستگاه گوارش، از جمله کولیت اولسراتیو و برخی اختلالات گوارشی مزمن، نیز ممکن است در کمبود مواد مغذی بدن نقش داشته باشند. بیماری‌هایی که معده یا لوزالمعده را تحت تأثیر قرار می‌دهند می‌توانند در هضم یا جذب مواد مغذی خاص اختلال ایجاد کنند، در حالی که کم‌خونی خطرناک می‌تواند از جذب کافی ویتامین B12 جلوگیری کند. علاوه بر این، بیماری مزمن کلیه، بیماری‌های التهابی مزمن و برخی سرطان‌ها می‌توانند مصرف مواد مغذی را تغییر دهند یا در کم‌خونی و وضعیت غیرطبیعی مواد مغذی نقش داشته باشند. بنابراین، هنگامی که کمبود ویتامین یا مواد معدنی با وجود مصرف مکمل‌های مناسب ادامه می‌یابد، بررسی این موضوع که آیا یک بیماری زمینه‌ای یا مشکل جذب می‌تواند در آن نقش داشته باشد، مهم است.

• بیماری سلیاک. اگر به بیماری سلیاک مبتلا هستید، مصرف گلوتن موجب بروز واکنش ایمنی نسبت به پروتئین گلوتن در روده باریک شما می‌شود. با گذشت زمان، این واکنش می‌تواند به دیواره داخلی روده باریک آسیب برساند و مانع از جذب مواد مغذی توسط آن شود. به این وضعیت «سوءجذب» می‌گویند. 
• بیماری کرون و بیماری‌های التهابی روده. فرد مبتلا به بیماری کرون ممکن است دچار کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی مانند آهن، کلسیم، ویتامین D، روی، منیزیم، ویتامین‌های گروه B، ویتامین A، ویتامین K شود.
• مشکلات معده و کاهش جذب B12. غدد موجود در معده شما باید اسیدها و پروتئین‌هایی ترشح کنند تا ویتامین B12 جذب شده و بسیاری از فرآیندهای متابولیک انجام گیرند. کمبود ویتامین B12 می‌تواند منجر به مشکلات گوارشی متعددی از قبیل تجمع بیش‌ازحد گاز، نفخ، اسهال، یبوست و حالت تهوع شود.
• جراحی‌های معده و روده. از آنجا که جراحی‌های دستگاه گوارش ممکن است عملکرد طبیعی این دستگاه را برای مدتی طولانی و یا حتی به‌طور دائم مختل کنند، باید به مراقبت‌های تغذیه‌ای بیماران توجه ویژه‌ای داشت. جراحی بخش فوقانی دستگاه گوارش، به‌ویژه گاسترکتومی (برداشتن بخشی یا تمام معده)، به دلیل کاهش دریافت خوراکی موجب کاهش وزن قابل‌توجه، و به علت سوءجذب منجر به کمبود آهن، ویتامین B12، ویتامین D و کلسیم می‌شود.
• برخی بیماری‌های مزمن. برخی بیماری‌های مزمن، روند هضم، جذب یا پردازش مواد مغذی ضروری توسط بدن را مختل می‌کنند و منجر به کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌شوند. برخی از مهمترین این بیماری ها عبارتند از:
  • بیماری سلیاک: یک اختلال خودایمنی که در آن خوردن گلوتن به روده کوچک آسیب می‌رساند. این آسیب جذب آهن، کلسیم، فولات و ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، E و K) را مختل می‌کند.
  • دیابت نوع ۲: تغییر در سوخت‌وساز و تکرر ادرار ناشی از قند خون بالا می‌تواند موجب کاهش ذخایر منیزیم، ویتامین D و انواع ویتامین‌های گروه B شود.
  • بیماری مزمن کلیه (CKD): کلیه‌های آسیب‌دیده نمی‌توانند ویتامین D را به‌درستی فعال کنند یا تعادل مواد معدنی را تنظیم نمایند؛ این وضعیت اغلب منجر به کمبود ویتامین D، عدم تعادل کلسیم و کمبودهای ثانویه می‌شود.
  • نارسایی برون‌ریز لوزالمعده (EPI) / پانکراتیت مزمن: کمبود آنزیم‌های گوارشی مانع از تجزیه چربی‌ها می‌شود و در نتیجه، جذب ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، E، K) و مواد معدنی نظیر کلسیم و منیزیم مختل می‌گردد.

چرا با وجود مصرف مکمل، سطح برخی ویتامین‌ها همچنان پایین هستند؟

سطح برخی ویتامین‌ها یا مواد معدنی ممکن است علی‌رغم مصرف مکمل همچنان پایین باقی بماند؛ زیرا مصرف مکمل لزوماً به معنای جذب یا استفاده کافی بدن از آن ماده مغذی نیست. دلایل رایج این امر عبارت‌اند از: دوز ناکافی، مصرف مکمل به شیوه‌ای که جذب آن را کاهش می‌دهد، تداخل با داروها یا سایر مواد مغذی، عدم پایبندی مناسب به برنامه مصرف، یا وجود یک بیماری زمینه‌ای که نیاز بدن به مواد مغذی را افزایش می‌دهد یا موجب سوءجذب می‌شود.

شکل ماده مغذی و مدت‌زمان مصرف مکمل نیز حائز اهمیت است. در برخی موارد، علت اصلی کمبود، شناسایی یا درمان نشده است و به همین دلیل، سطح آن در خون علی‌رغم مصرف مکمل همچنان پایین باقی می‌ماند. بنابراین، در صورت تداوم کمبود، به‌جای صرفاً افزایش دوز مکمل، باید وضعیت را بر اساس نوع ماده مغذی، نتایج آزمایشگاهی، دوز و مدت مصرف مکمل، داروهای مصرفی، رژیم غذایی و بیماری‌های زمینه‌ای احتمالی ارزیابی کرد.

 چرا با وجود مصرف ویتامین D هنوز کمبود داریم؟

ممکن است با وجود مصرف مکمل‌ها همچنان دچار کمبود ویتامین D باشید، زیرا بدن شما این ویتامین را به درستی جذب یا پردازش نمی‌کند شرایطی مانند مشکلات کلیوی یا کبدی، دوز یا نحوه مصرف نادرست ،چاقی، مشکلات گوارشی و اختلال در جذب روده‌ای، سطح پایین منیزیم و کمبود چربی در رژیم غذایی مانع از جذب ویتامین دی در بدن می‌شوند.

چرا با وجود مصرف قرص آهن هنوز سطح فریتین پایین است؟

علی‌رغم مصرف قرص آهن، ممکن است سطح فریتین خون شما افزایش نیابد، زیرا عواملی مانند تداوم دفع آهن، مشکلات جذب روده‌ای یا تداخلات غذایی مانع از اثربخشی مکمل می‌شوند. دوز یا زمان‌بندی مصرف نامناسب، التهاب، موانع روده و معده، خون‌ریزی مداوم وعوامل بازدارنده غذایی منجر به پایین بودن سطح فریتین خون می شوند.

چرا با وجود مصرف مکمل B12 هنوز کمبود داریم؟

ممکن است با وجود مصرف مکمل‌ها همچنان دچار کمبود ویتامین B12 باشید؛ زیرا بدن شما قادر به جذب مناسب این ویتامین نیست یا دوز مصرفی‌تان بسیار پایین است. بدن در شرایط جذب ضعیف (سوءجذب)، کمبود فاکتور داخلی (Intrinsic Factor)، کم بودن اسید معده یا مصرف داروها، دوز ناکافی مکمل‌ها و گاستریت آتروفیک ممکن است قادر به دریافت کافی ب 12 نباشد.

چرا با وجود مولتی‌ویتامین باز هم کمبود داریم؟

حتی با مصرف مولتی‌ویتامین نیز ممکن است دچار کمبود مواد مغذی باشید؛ زیرا بدن ممکن است در جذب یا پردازش صحیحِ اشکال و ترکیبات خاصِ مواد مغذیِ موجود در آن، ناتوان باشد. کمبود اسید معده، مشکلات سلامت دستگاه گوارش و رقابت میان مواد مغذی (خنثی شدن عملکرد یک ماده برثر عملکرد ترکیبی دیگر در یک مکمل) از مهمترین عوامل بازدارنده جذب کافی مواد مغذی می باشند.

چرا با وجود مصرف مکمل کلسیم، کمبود کلسیم داریم؟

کمبود کلسیم (هیپوکلسمی) زمانی رخ می‌دهد که بدن شما فاقد کلسیم کافی باشد یا نتواند این ماده معدنی را به‌درستی جذب و استفاده کند .کمبود ویتامین D، مشکلات غده پاراتیروئید، بیماری کلیوی، سطح پایین منیزیم، جراحی‌های دستگاه گوارش، مصرف برخی داروها، تغییرات هورمونی و دریافت ناکافی از طریق رژیم غذایی می‌توانند باعث کاهش جذب کلسیم شوند.

آیا کیفیت و نوع مکمل در برطرف شدن کمبود اهمیت دارد؟

هنگامی که هدف، جبران کمبودِ تاییدشده‌ ویتامین یا ماده معدنی است، کیفیت و نوع مکمل اهمیت دارد؛ اما گران‌تر بودن محصول یا داشتن نامی تجاری و خاص، لزوما به معنای عملکرد بهتر آن نیست. آنچه اهمیت دارد این است که محصول، ماده مغذی موردنظر را با کیفیت قابل‌اطمینان و شرایط نگهداری مناسب، در شکل و مقداری صحیح تامین کند. در اینجا به مهمترین عواملی که باید مد نظر قرار گیرند، اشاره می‌کنیم:

۱. ماده مؤثره

ابتدا بررسی کنید که با مصرف مکمل، چه ماده مغذی‌ به میزان واقعی، تأمین می‌شود. ممکن است محصولی حاوی یک ویتامین یا ماده معدنی باشد، اما مقدار آن برای هدف مورد نظر بسیار ناچیز باشد. در مورد مواد معدنی، همچنین مهم است که میان خودِ ماده معدنی و ترکیبی که برای تامین آن به کار رفته است، تفاوت قائل شوید. برای مثال، ممکن است روی برچسب عبارت «کلسیم (به‌صورت کلسیم کربنات)» درج شده باشد؛ در اینجا کلسیم همان ماده مغذی است، در حالی که کلسیم کربنات منبع یا شکلِ آن محسوب می‌شود.

۲. شکل شیمیایی ماده مغذی

یک ماده مغذی واحد ممکن است در اشکال شیمیایی گوناگونی موجود باشد و این اشکال از نظر میزان جذب، قابلیت تحمل، پایداری و نحوه پردازش توسط بدن با یکدیگر تفاوت داشته باشند. از این رو، هنگام انتخاب مکمل، توجه به شکل ماده مغذی حائز اهمیت است؛ به‌ویژه در مورد مواد معدنی نظیر آهن، منیزیم، کلسیم و روی. با این حال، تصور اینکه یک شکل خاص به‌طور مطلق «بهتر» است، صحیح نیست؛ چرا که شکل مناسب به نوع ماده مغذی و شرایط فرد بستگی دارد.

۳. مقدار واقعی ماده مغذی در هر وعده مصرفی

مکمل را تنها بر اساس وزن کل قرص یا کپسول قضاوت نکنید؛ بلکه مقدار واقعی ماده مغذی موجود در هر وعده مصرفی را بررسی نمایید. جدول اطلاعات مکمل (Supplement Facts) به‌گونه‌ای طراحی شده است که اندازه هر وعده و مقدار ترکیبات مغذی موجود در آن را مشخص می‌کند.

برای مثال، ۱۰۰ میلی‌گرم از یک ترکیب آهن، لزوماً به معنای وجود ۱۰۰ میلی‌گرم آهن خالص (عنصری) نیست. بنابراین، هنگام مقایسه محصولات، توجه به مقدار واقعی ماده مغذی، اطلاعات مفیدتری نسبت به وزن کل ترکیب ارائه می‌دهد.

۴. سایر ترکیبات

مواد جانبی مانند افزودنی‌ها، چسب‌ها، پوشش‌ها، شیرین‌کننده‌ها، طعم‌دهنده‌ها و مواد نگهدارنده معمولاً تعیین نمی‌کنند که آیا یک مکمل کمبود را برطرف می‌کند یا خیر، اما می‌توانند بر تحمل، فرمولاسیون، آلرژی‌ها و گاهی اوقات تجزیه یا انحلال تأثیر بگذارند. بنابراین، لیست کامل مواد تشکیل‌دهنده باید بررسی شود، به‌ویژه زمانی که آلرژی، محدودیت‌های غذایی یا حساسیت به مواد خاصی وجود دارد.

۵. دوز پیشنهادی

میزان مصرف باید متناسب با هدف استفاده از مکمل باشد. دوزی که برای حفظ دریافت کافی مواد مغذی مناسب است، ممکن است برای جبران کمبودِ اثبات‌شده کافی نباشد. از سوی دیگر، مصرف دوز بسیار بالاتر لزوما منجر به جبران سریع‌تر کمبود نمی‌شود و می‌تواند خطر بروز عوارض جانبی یا تداخلات مربوط به مواد مغذی را افزایش دهد. به‌طور کلی، مکمل‌ها باید طبق دستورالعمل محصول یا توصیه متخصصان حوزه سلامت مصرف شوند.

۶. اعتبار و کنترل کیفیت تولیدکننده

کیفیت تولیدکننده حائز اهمیت می‌باشد، زیرا برچسب محصولات به تنهایی نمی‌تواند همیشه نحوه تولید و کیفیت یک مکمل را تایید کند. شیوه‌های تولید مناسب، برای کمک به اطمینان از هویت، خلوص، قدرت و ترکیب مکمل‌های غذایی و کاهش مشکلاتی مانند آلودگی، ترکیبات نادرست یا مقادیر نامناسب در نظر گرفته شده‌اند. برنامه‌های مستقل آزمایش کیفیت می‌توانند اطلاعات بیشتری ارائه دهند، اگرچه صدور گواهینامه تضمین نمی‌کند که یک محصول برای یک فرد خاص مؤثر باشد.

۷. شرایط نگهداری

بسته به نوع محصول، ممکن است پایداری مکمل در صورت قرار گرفتن در معرض گرمای بیش‌ازحد، رطوبت، نور یا شرایط نامناسب نگهداری، به‌تدریج کاهش یابد. از این رو، باید دستورالعمل‌های نگهداریِ درج‌شده روی برچسب محصول رعایت شود. نگهداری نامناسب می‌تواند پیش از فرا رسیدن تاریخ انقضای اعلام‌شده، بر کیفیت محصول تأثیر منفی بگذارد. از آنجا که پایداری محصول تحت شرایط نگهداریِ مشخصی ارزیابی می‌شود، رعایت این شرایط حائز اهمیت است.

8. تاریخ انقضا

تاریخ انقضا نشان‌دهنده بازه زمانی است که طی آن انتظار می‌رود محصول در صورت نگهداری طبق شرایط درج‌شده روی برچسب، قدرت، کیفیت و خلوص تعیین‌شده خود را حفظ کند. از این رو، استفاده از محصولی که تاریخ انقضای آن گذشته است، راهکار مناسبی برای جبران کمبود نیست؛ به‌ویژه زمانی که اثربخشی یا قدرت ماده مغذی اهمیت دارد.

چگونه تشخیص دهیم مشکل از مکمل است یا علت دیگری وجود دارد؟

معمولاً نمی‌توان تنها بر اساس سطح ویتامین تشخیص داد که آیا کمبودِ پایدار ناشی از مصرف مکمل است یا مشکل دیگری آن را ایجاد کرده است. رویکرد کارآمدتر، بررسی هم‌زمانِ چندین عامل است: اینکه آیا کمبود با آزمایشگاهی مناسب تأیید شده است یا خیر، کدام ماده مغذی دچار کمبود است، محتوای واقعی و شکل شیمیایی ماده مغذی در مکمل، دوز و مدت زمان مصرف، میزان پایبندی به دستور مصرف، و همچنین نحوه و زمان مصرف آن.

همچنین بررسی تداخلات احتمالی با سایر مکمل‌ها یا داروها، وضعیت دریافت‌های غذایی و شرایطی که می‌توانند جذب را کاهش دهند (مانند بیماری سلیاک، بیماری‌های التهابی روده، جراحی‌های دستگاه گوارش یا سایر اختلالات گوارشی) حائز اهمیت است. اگر با وجود مصرف صحیح دوز مناسب، کمبود همچنان ادامه یابد، پزشک ممکن است به جای صرفاً افزایش دوز مکمل، به دنبال یافتن علت زمینه‌ای یا بازنگری در تشخیص باشد. در برخی موارد، تکرار آزمایش‌های آزمایشگاهی پس از یک دوره مناسب مصرف مکمل می‌تواند به تعیین این موضوع کمک کند که آیا سطح ماده مغذی طبق انتظار بهبود یافته است یا خیر. کمبودهای پایدار، شدید یا متعدد نیازمند ارزیابی تخصصی هستند، زیرا ممکن است علت زمینه‌ای آن‌ها به درمانی فراتر از مصرف مکمل نیاز داشته باشد. برای اینکه تشخیص دهیم علت کمبود مواد غذی در بدن چیست، چک کردن موارد زیر توصیه می‌شود: 

• آیا کمبود با آزمایش تأیید شده است؟ 
• آیا دوز مکمل مناسب بوده است؟ 
• مکمل برای پیشگیری مصرف شده یا درمان؟ 
• مکمل به‌درستی مصرف می‌شود؟ 
• داروی دیگری همزمان مصرف می‌شود؟ 
• مکمل‌های دیگری نیز استفاده می‌شود؟ 
• آیا بیماری گوارشی وجود دارد؟ 
• آیا بعد از مدت مناسب، آزمایش مجدد انجام شده است؟ 
• آیا علت اصلی کمبود شناسایی شده است؟

آیا افزایش دوز مکمل راه‌حل کمبود مداوم است؟

لزوماً این‌طور نیست. افزایش دوز مکمل همیشه راهکاری پایدار یا مناسب برای رفع کمبود مزمن ویتامین یا مواد معدنی محسوب نمی‌شود. اگرچه مصرف دوز بالاتر ممکن است در مواردی که متخصص سلامت، کمبود را تایید کرده و دوز درمانی را توصیه نموده مناسب باشد، اما صرفا افزایش مقدار مصرف، مشکلاتی نظیر جذب ضعیف، تداخلات دارویی، بیماری زمینه‌ای، زمان‌بندی نامناسب یا تشخیص نادرست را برطرف نمی‌کند. به‌علاوه، برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی در صورت مصرف بیش‌ازحد، ممکن است در بدن انباشته شده یا عوارض نامطلوبی ایجاد کنند؛ برای مثال، دریافت بیش‌ازحد ویتامین A، ویتامین D، آهن یا روی می‌تواند منجر به مسمومیت یا سایر مشکلات سلامتی شود. بنابراین، اگر سطح یک ماده مغذی علی‌رغم مصرف مناسب مکمل همچنان پایین باقی بماند، رویکرد پایدارتر این است که علت کمبود مزمن شناسایی و برطرف شود و تغییر دوز تنها بر اساس نتایج آزمایشگاهی و راهنمایی متخصص صورت گیرد.

چگونه بفهمیم مکمل مناسب ما نیست؟

اگر یک مکمل، ماده مغذی یا دوز موردنیاز واقعی شما را تامین نکند، باعث بروز عوارض جانبی مداوم یا شدید شود، با داروها یا سایر مکمل‌های مصرفی‌تان تداخل داشته باشد، یا با وجود مصرف صحیح و مداوم نتواند کمبودِ تأییدشده‌ای را برطرف کند، ممکن است برای شما مناسب نباشد. از دیگر موارد هشداردهنده می‌توان به دشواری در تحمل فرمولاسیون مکمل، مصرف هم‌زمان چندین محصول حاوی یک ماده مغذی یکسان، یا استفاده از مکمل بدون در نظر گرفتن یک بیماری زمینه‌ای که ممکن است بر جذب یا نیازهای بدن به مواد مغذی تأثیر بگذارد، اشاره کرد.

با این حال، عدم بهبود لزوماً به معنای بی‌اثر بودن مکمل نیست؛ بلکه ممکن است نشان‌دهنده آن باشد که دوز مصرفی، شکل شیمیایی، زمان‌بندی، میزان پایبندی به مصرف، جذب و یا علت اصلی کمبود، نیازمند ارزیابی مجدد هستند. اگر با وجود مصرف مناسب مکمل، کمبود همچنان باقی بماند، بهتر است به‌جای افزایش خودسرانه دوز یا تعویض مکرر مکمل‌ها، محصول و علت زمینه‌ای آن را با یک متخصص حوزه سلامت بررسی کنید.

در جدول ذیل، وضعیت‌های مختلف یک فرد برای مصرف مکمل‌های غذایی و همچنین، اقدامات مناسب توصیه شده در شرایط مختلف آورده شده است:

آیا ژنتیک می‌تواند بر پاسخ بدن به مکمل‌ها تاثیر بگذارد؟

تفاوت‌های ژنتیکی نیز می‌توانند تا حدی بر نحوه جذب، انتقال، متابولیسم و استفاده از برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی در بدن تأثیر بگذارند. برخی ژن‌ها پروتئین‌هایی را تولید می‌کنند که در انتقال مواد مغذی، عملکرد گیرنده‌ها یا واکنش‌های متابولیکی آن‌ها نقش دارند؛ بنابراین تغییرات ژنتیکی در این مسیرها ممکن است باعث شود پاسخ افراد به دریافت یک ماده مغذی یکسان نباشد. برای مثال، برخی واریانت‌های ژنتیکی با تفاوت در وضعیت ویتامین‌های C، D، E و برخی ویتامین‌های گروه B مرتبط دانسته شده‌اند. بااین‌حال، این موضوع به این معنا نیست که چند ژن به‌تنهایی تعیین می‌کنند فرد می‌تواند ویتامین‌ها و مواد معدنی را جذب کند یا خیر. وضعیت تغذیه‌ای معمولاً حاصل تعامل پیچیده میان ژنتیک، رژیم غذایی، میزان دریافت، جذب گوارشی، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و عوامل محیطی است. بنابراین، تفاوت ژنتیکی را باید یکی از عوامل احتمالی مؤثر بر پاسخ فرد به مواد مغذی دانست، نه توضیحی برای هر نوع کمبود ویتامین یا عدم تاثیرگذاری درمان با مکمل.

کمبود مواد مغذی که با وجود مصرف مکمل‌ها همچنان ادامه دارد، یکی از واضح‌ترین نشانه‌های دخیل بودن ژن‌های شماست. آزمایش خون استاندارد پایین می‌آید. پزشکان دوزهای بالاتری را توصیه می‌کنند. شما توصیه‌های آنها را دنبال می‌کنید و هنوز هیچ چیز تغییر نمی‌کند. این نشانه‌ای از جانب شما نیست. این نشانه‌ای است که بدن شما مواد مغذی را آنطور که توصیه‌های تغذیه‌ای استاندارد فرض می‌کنند، پردازش نمی‌کند. شش ژن کنترل می‌کنند که آیا شما می‌توانید ویتامین‌ها و مواد معدنی را در سطح سلولی جذب، انتقال، تبدیل و استفاده کنید یا خیر. اگر هر یک از آنها حاوی انواع مختلفی باشند، مکمل‌ها به تنهایی مشکل را حل نمی‌کنند. شما باید بدانید کدام یک و رویکرد خود را بر اساس آن تنظیم کنید.

نتیجه گیری

پایین ماندن سطح یک ویتامین یا ماده معدنی با وجود مصرف مکمل، لزوماً به این معنا نیست که مکمل «بی‌اثر» است؛ بلکه می‌تواند ناشی از عواملی مانند دوز نامناسب، فرم یا ترکیب نامتناسب مکمل، نحوه و زمان مصرف، تداخل با برخی داروها یا مکمل‌های دیگر، عدم مصرف منظم، نیاز بیشتر بدن، اختلال در جذب گوارشی یا وجود یک بیماری زمینه‌ای باشد. همچنین در برخی موارد، علت اصلی کمبود از ابتدا شناسایی یا برطرف نشده است و به همین دلیل، افزایش خودسرانه دوز یا تعویض مداوم مکمل راهکار مناسبی نیست. برای اصلاح پایدار کمبود، ابتدا باید مشخص شود کدام ماده مغذی، با چه میزان کمبود و به چه علتی پایین است و سپس بر اساس شرایط فرد، آزمایش‌ها، رژیم غذایی، داروهای مصرفی و وضعیت گوارشی، نوع، مقدار و مدت مصرف مکمل تعیین شود. بنابراین، اگر با وجود مصرف صحیح و منظم مکمل، کمبود همچنان ادامه دارد، بهتر است به جای تمرکز صرف بر افزایش دوز، علت زمینه‌ای بررسی و در صورت نیاز توسط پزشک یا داروساز ارزیابی شود.

پرسش و پاسخ(FAQ)

1. توصیه پزشک درباره مصرف مکمل‌ها چیست؟

مصرف طولانی‌مدت برخی مکمل‌ها با دوز بالا می‌تواند منجر به بروز علائم مسمومیت شود. اگر احساس می‌کنید ممکن است دچار کمبود برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی باشید، شاید بهتر باشد به‌جای روی آوردن به مکمل‌ها، به فکر تغییر رژیم غذایی و سبک زندگی خود باشید. در صورت نیاز به راهنمایی، به پزشک یا متخصص تغذیه مراجعه کنید.

2. از مصرف همزمانِ کدام ویتامین‌ها باید خودداری کرد؟

آهن و کلسیم

مقادیر بالای آهن و روی (زینک)

مقادیر بالای کلسیم، روی یا منیزیم

مس و روی

ویتامین‌های گروه B

ویتامین C و روی

آهن و ویتامین C

3. آیا بدن شما می‌تواند چندین مکمل را به‌طور هم‌زمان جذب کند؟

مصرف هم‌زمان برخی مکمل‌ها ممکن است میزان جذب آن‌ها در بدن را کاهش دهد و همچنین خطر بروز عوارض جانبی یا واکنش‌های زیان‌بار را افزایش دهد. البته ترکیب ویتامین‌ها و مواد معدنی در یک مکمل مولتی‌ویتامین مشکلی ندارد.

4. چرا با وجود مصرف مکمل‌های آهن، همچنان دچار کمبود آهن هستم؟

عدم بهبود وضعیت، اغلب ناشی از پایبندی ناکافی به روند درمان است؛ با این حال، باید علل دیگری همچون سوءجذب یا خونریزی مداوم را نیز در نظر گرفت. همچنین بررسی عوارض جانبی درمان با آهن، مانند یبوست که ممکن است مانع از تداوم مصرف دارو شود، حائز اهمیت است.

5. آیا مصرف هم‌زمان مقدار زیادی ویتامین کار نادرستی است؟

در بیشتر موارد این کار خطرناک نیست، اما اگر مواد معدنی‌ که با یکدیگر تداخل دارند هم‌زمان وارد بدن شوند، ممکن است جذب برخی از آن‌ها کاهش یابد. نگرانی اصلی مربوط به تداخل کلسیم با جذب آهن و تداخل روی (زینک) با جذب مس است. در دوزهای معمول مولتی‌ویتامین، این تداخل ناچیز است؛ اما در صورت مصرف دوزهای بالاترِ مکمل‌های تک‌ماده‌ای، فاصله‌گذاری زمانی بین مصرف آن‌ها باعث بهبود جذب می‌شود.

منبع

Nutrients Deficiency Despite Taking Supplements